Louvre: Komplo, Hakikat ve Müzelerin Sessizliği

Not: Bu yazı, geçtiğimiz haftalarda İzmir Art’ta yayımladığım “Louvre Sustuğunda” başlıklı yazımın devamı niteliğindedir. O yazıda Louvre Müzesi’ndeki soygunun ardındaki güvenlik açıklarını, Avrupa müzeciliğinin sistemik zaaflarını ve “turizm baskısının” kültürel miras üzerindeki yıkıcı etkilerini ele almıştım.

Aslında bu konuda bir kez daha yazmayı planlamamıştım; ancak olayın ardından gelişen tartışmalar beni yeniden kaleme almaya mecbur bıraktı. Çünkü şimdi ortada yeni bir mesele var: Bu soygunun hiç yaşanmadığını, her şeyin Louvre’un reklamı için kurgulandığını iddia eden bir kesim, sosyal medyada gürültülü bir yankı oluşturdu.

Geçtiğimiz günlerde yaşanan Louvre soygunuyla ilgili, sanatın kalbine saplanmış bir hançerden bahisle bir yazı kaleme almıştım. O yazıda, 19 Ekim Pazar günü gündüz saatlerinde, bir grup kişinin kırdıkları bir pencereden ünlü Apollo Galerisi’ne girerek, çoğu Napolyon ve III. Napolyon dönemine ait paha biçilmez Fransız Kraliyet mücevherlerini çaldığını anlatmıştım. Soygunun, alarmların çalmasına rağmen zamanında ve yeterli müdahalenin yapılmaması gibi basit ama ölümcül sistemik hatalardan kaynaklandığı yönündeki tespiti öne sürmüştüm.

Bu olayın, Notre Dame Katedrali’nde anlamsız bir kod yüzünden 20 dakikalık gecikmeye yol açan alarm sistemi karmaşasından, British Museum’daki kıdemli bir küratörün yıllarca eserleri eBay üzerinden satmasına kadar uzanan; yani insani zaaflar, aşırı güven ve yapısal ihmalin müzecilik alanındaki ortak bir yankısı olduğunu vurgulamıştım.

Komplo Teorilerinin Gölgeleri

Fakat olayın ardından kısa bir süre sonra, kamuoyunda bu kez bambaşka bir tartışma filizlendi: Bu soygunun gerçek bir hırsızlık değil, Louvre’un kendi tanıtım stratejisinin bir parçası olduğu iddia edildi. Sosyal medyada paylaşılan, kaynakları belirsiz istatistikler ve söylentiler, “Soygun sonrası Louvre aramaları rekor kırdı”, “Müzenin ziyaretçi sayısı arttı” gibi ifadelerle yaygınlaştı. Bu teoriler, bir anda binlerce kişi tarafından tekrarlandı.

Sanki Louvre, dünyanın en fazla ziyaret edilen müzesi değilmiş gibi…Sanki Mona Lisa’nın önündeki kuyruklar azalmış da, yeniden ilgi çekmek gerekiyormuş gibi…Bu söylemler, yalnızca bir bilgi kirliliği değil, hakikatin değersizleştiği post-truth çağının en canlı örneği.

Artık bir olayın “doğru” olup olmadığı değil, “ilginç” olup olmadığı belirliyor ilgiyi. Gerçekler yorucu, yalan ise eğlenceli geldiği için paylaşması daha kolay.

Bu tür komplo teorileri ve dezenformasyonların yayılması, sanıldığından çok daha derin bir erozyona yol açmaktadır. Toplumsal bir kutsala, ulusal kimliğin sembolü olan paha biçilmez eserlere yapılan bir saldırının, 'daha iyi reklam' veya 'daha fazla bilet geliri' olarak yorumlanması, en basit insani ahlakı bile bir kenara itmektedir.

Bu teorilere inananlara küçük bir empati denemesi öneriyorum:

Bir an için düşünün, Topkapı Sarayı’nda Fatih Sultan Mehmet Koleksiyonu’na bir saldırı düzenlenmiş. Ya da Anıtkabir Atatürk Müzesi’nde eserler çalınmış… Ve sonra biri çıkıp, “Belki de bu bir reklamdır, ilgiyi artırmak istediler,” dese. 

Ne hissederdiniz?

Bu düşünce bile insanın içini sızlatmaya yeter. Çünkü müzeler yalnızca nesnelerin korunduğu mekânlar değil; bir toplumun hafızasının, kimliğinin ve kutsalının mekânıdır. Bu yüzden bu tür iddialar yalnızca gerçeği değil, toplumların saygısını da aşındırıyor. Bu iddialarda bulunmak, bu kutsalı değersizleştirmek anlamına gelir. 

Müzeler, Kârlılık ve Ahlak

Bu dezenformasyonun en tehlikeli yanı, müzelerin en temel varoluş amacını tahrif etmesidir: Eğer bir olay, 'müzenin internette çok aranmasına ve ziyaretçi sayısının artmasına' yol açıyorsa, o zaman o olay 'başarılı'dır. Bu zihniyet, turizm sevicilerin ve müzelerin varlık amaçlarını göz ardı eden bir kitlenin, yaşanan felakete dahi bir 'fırsat' olarak bakmasından kaynaklanıyor. Eğer bir kurumun tek başarısı, ahlaki sınırları hiçe sayarak elde ettiği gelir artışıysa, o zaman o kurumun ne iş yaptığı, nasıl bir ahlaki zeminde durduğu sorgulanmalıdır.

Elbette, günümüz dünyasında tüm kurumların ekonomik olarak ayakta kalması, faaliyetlerini öz kaynaklarıyla devam ettirebilmesi önemlidir. Ancak Uluslararası Müzeler Konseyi'nin de (ICOM) tanımladığı gibi, müzeler kâr amacı gütmeyen, toplumun hizmetinde sürekli ve kalıcı olan kurumlardır. Müzelerin temel işlevleri; koruma (mirası muhafaza etme ve gelecek kuşaklara aktarma), toplama, belgeleme (arşivleme), araştırma, sergileme ve en önemlisi eğitimdir. Müzeler, toplumu eğitmeyi, geliştirmeyi ve hoşgörüyü teşvik etmeyi amaçlar. Okulun dar çerçevesinden çıkarak birer “duvarsız okul” olma ve yaşam boyu öğrenmenin uygulama alanı olma işlevlerini üstlenirler. Eğer ana amaç sadece karlılık olsaydı, müze yerine bir plastik fabrikası açmak veya bir teknoloji firması kurmak çok daha karlı olurdu.

Müzelerin toplumu dönüştürme gücü, sadece nesneleri sergilemekten değil, bu nesneler aracılığıyla insanlara geçmişleriyle, diğer ülkelerle ve insanlarla ilişkilerini göstermekten geçer. Müzeler, kültürel kimlik ve vatandaşlık kavramları üzerinden sergiler ve eğitim etkinlikleri geliştirerek daha eşitlikçi bir toplumun oluşturulmasına katkıda bulunmayı, insan haklarına saygıyı öne çıkarmayı ve toplumsal bütünleşmeyi vurgulamayı hedefleyen kurumlardır.

İşte tam bu noktada, müzeleri sadece 'bilet kesme makinesi' olarak gören zihniyete karşı, Pelops'un trajik hikayesi bir alegori sunar:

Yunan mitolojisinde Pelops, babası Tantalos tarafından tanrılara sunulacak bir ziyafette, eti servis edilmek üzere parçalanıp kurban edilen bir figürdür. Pelops, kutsal misafirperverlik kuralını hiçe sayan bir babanın elinde, tanrılara sunulacak bir meta haline gelmiştir.

Müzeleri bir darphane ya da turizm turnikesi olarak görenler de, kurumlarımızı bir nevi Pelops'a dönüştürmektedirler. Toplumun ve insanlığın kutsal mirasını, koleksiyonlarını, sadece ekonomik kâr elde etmek için parçalanabilir, tüketilebilir ve reklam malzemesi yapılabilir bir 'et' olarak görme tehlikesi söz konusudur. Bu bakış açısı, müzecilik mesleğini, eserlerin manevi değerini ve koleksiyonların bilimsel, kültürel önemini yok sayan, müzecileri itibarsızlaştıran bir şovun parçası haline getirmeye çalışır. Bu durumda, müze bir kültür mabedi değil, kar getiren bir kurban haline gelir.

Müzecilere Acil Eylem Çağrısı

Louvre soygunu gibi, bir medeniyetin en önemli kurumlarından birine yapılan bu saldırı karşısında, kültür sektörünün, sanat dünyasının ve müzecilerin genel bir sessizliğe bürünmesi kabul edilemez. Bu komplo teorileri, gerçeğin içini boşaltarak asıl sorunları (güvenlik zafiyetleri, personel eksikliği, alarm yorgunluğu) ve daha derin sistemik problemleri (turizm baskısı, kolonyal mirasın yarattığı nefret) perdelemektedir.

Eğer Louvre'un internet aramalarındaki veya ziyaretçi sayısındaki artış, sokakta işlenen bir cinayet mahalli etrafına toplanan kalabalıktan farksız bir merak duygusuyla gerçekleşmişse – ki aradaki tek fark birine bilet kesiliyor olmasıdır – bu, toplumsal duyarlılığın ne kadar yara aldığını gösterir.

Müzeciler, bu dezenformasyonun karşısında sessiz kalma lüksüne sahip değildirler. İlk önce birbirleriyle bir araya gelmeye, dayanışmaya ve ardından bu tür krizleri, müzelerin gerçek sorunlarını masaya yatırmak ve kamuoyuyla dürüstçe paylaşmak için bir fırsata dönüştürmeye ihtiyaçları vardır. Aksi takdirde, müzelerin kaderi, kurumları sadece bir turnikeye indirgeyen, ahlaki pusulasını kaybetmiş turizm sevicilerinin elinde olacaktır. Müzecilerin, kurumlarının asli misyonunu, toplumsal dönüşüm gücünü ve kültürel mirasın kutsallığını yüksek sesle ifade etmeleri, bu “Pelopslaşmaya” karşı durmanın yegane yoludur. 

Unutmayın! Müzeler sustuğunda hakikat de sessizliğe gömülür!