Bir Albert Camus Okuması

"Doğal olan, mikroptur. Gerisi, sağlık, dürüstlük, saflık; bunlar iradenin, hiç susmaması gereken bir iradenin bir sonucudur." 

Albert Camus, Veba

Bir felaketin ortasında oturmak garip bir şeydir. İnsan, çevresindeki yangını giderek daha az hisseder; önce kaygılanır, sonra alışır, sonra hesap kitap yapar ve en nihayetinde — işte en tehlikeli an burası — her şeyi olması gerektiği gibi kabul etmeye başlar. Camus'nun Veba'sı bu dönüşümün, bu yavaş ruhsal çöküşün romanıdır. Ama yalnızca bir çöküşün değil, aynı zamanda onurlu direnişin de. 1947'de yayımlanan bu roman, bugün —sanki Oran'ın kapalı kapıları hiç açılmamış gibi— hâlâ içindeyiz felaketin.

Bu yazı, Veba'yı bir roman incelemesi olarak ele almakla birlikte, esas olarak bir durumu, bir hastalığı anlatmak için kaleme alındı: Kayıtsızlığı, alışmayı ve bunların doğurduğu ahlaki iflası. Ve bu anatominin karşısına —özellikle— sanatçıların durumunu koymak istiyorum. Çünkü Camus'nun kurduğu dünyada, topluma karşı sorumluluğu olan insanların susması ya da sistemin bir parçasına dönüşmesi, veba mikrobu kadar ölümcül bir tehlikedir.

Felaket Kapıyı Çalarken

Veba, daha ilk sayfalarından Oran kentinin ruhunu çizer: "Burada insanın canı sıkılır ve alışkanlıklar edinilir." Bu sıradan bir gözlem değil, bir tehlike işaretidir. Camus'ya göre alışkanlık, uyanıklığın düşmanıdır; rutinleşmiş bir yaşam, insanı felaketlere karşı kör eder.

Romanın anlatıcısı, ilk belirtiler ortaya çıktığında insanların nasıl tepki verdiğini —ya da vermediğini— anlatır:

"Gerçekten de felaketler ortak bir şeydir, ancak başınıza geldiğinde inanmakta güçlük çekilir. Dünyada savaşlar kadar vebalar da meydana gelmiştir. Vebalar da, savaşlar da insanı hazırlıksız yakalar."

Bu cümle, salt tarihsel bir gözlem değil, psikolojik bir tanıdır. İnsanlar felakete inanmak istemez; çünkü felaket, alışılmış düzenin —işlerin, planların, tartışmaların— sona ermesi anlamına gelir. Camus bunu şöyle ifade eder: "Geleceği, yolculukları ve tartışmaları ortadan kaldıran bir vebayı nasıl düşüneceklerdi ki? Kendilerini özgür sanıyorlardı, oysa felaketler oldukça kimse asla özgür olmayacak."

İşte burada Camus'nun felsefi özü kendini gösterir. Sisifos Söyleni'nde geliştirdiği "saçma" kavramı, felaket karşısında da geçerlidir: İnsan, saçma ile yüzleşmek yerine onu görmezden gelmeyi, gözünü kapatmayı tercih eder. Ve bu tercih, görünürde zararsız bir bireysel karar gibi görünse de kolektif bir suç ortaklığına zemin hazırlar.

Oran'ın doktorları ve yetkilileri de bu körlükten nasibini alır. Veba açıkça kendini gösterdiğinde bile resmî mekanizmalar tereddüt içindedir. Doktor Richard, "hiçbir şeyin kötü yanını görmemek" gerektiğini savunur. Rieux'nün yanıtı ise nettir: "Söz konusu olan, bir şeyin kötü yanını görmek değil, önlem almak."

Bu diyalog, günümüzün her kriz anında tekrarlanır. İklim raporları yayımlandığında, savaşlar başladığında, salgın haberleri ilk kez dünyaya yayıldığında; resmî ağızlar "durumu abartmamak", "paniğe kapılmamak", "biraz daha bekleyip görmek" gerektiğini söyler. Kelimelerin kendisi değişir ama yapı aynıdır: İnkâr, erteleme, ardından sıradanlaştırma.

Alışmanın Büyülü Zehri

Veba'nın en çarpıcı düşüncelerinden biri, umutsuzluğa alışmanın umutsuzluktan çok daha tehlikeli —çok daha beter— olduğudur. Romanın anlatıcısı bunu Doktor Rieux'nün gözünden şöyle aktarır:

"Yurttaşlarımız yola gelmişti, uyum sağlamışlardı, öyle denir ya, çünkü başka türlü yapacak bir şey yoktu. [...] Kaldı ki, örneğin Doktor Rieux talihsizliğin asıl bu olduğunu, umutsuzluğa alışmanın umutsuzluktan beter olduğunu düşünüyordu."

Ağır bir acı çekmek, başlı başına felakettir; ama o acıya alışmak, onu sıradan karşılamak, artık hissetmemek — bu, acının kendisinden de daha büyük bir yıkımdır. Çünkü acı hisseden insan en azından direnir, sorgular, başkaldırır. Alışan insan ise artık ne sorgulamak ne de başkaldırmak ister; o, kendini felakete teslim etmiştir.

Alışma, sinsi bir süreçtir. Felaketin ilk günlerinde insanlar korkar, öfkelenir, sorgular. Ama zamanla — günler haftaya, haftalar aya dönüştükçe — bu duygular törpülenir. Camus, bu süreci şöyle betimler: "Aramızdan hiç kimsenin artık öyle coşkulu duyguları yoktu. Herkes tekdüze duygular içindeydi."

Bu tekdüzelik, gerçek anlamda toplumsal bir uyuşmadır. İnsanlar artık ayrılıklarından, acılarından bile toplu istatistikler gibi söz eder olur; bireysel acı, kolektif bir ortalamaya dönüşür. Savaş haberlerini sabah kahvesiyle yudumlar, insanların öldüğü haberleri ekranlardan geçip giderken kaşık karıştırıp dururuz gibi bir şey bu. Alışmak, yalnızca duyarsızlık değildir; aynı zamanda ahlaki bir teslimiyettir.

Burada Hannah Arendt'in "kötülüğün sıradanlığı" kavramına başvurmak kaçınılmazdır. Arendt, Eichmann davası üzerine kaleme aldığı çalışmasında, büyük kötülüklerin çoğunlukla şeytan gibi insanlar tarafından değil, sıradan, düşünmeyi bırakan insanlar tarafından işlendiğini ortaya koyar. Camus'nun Oran'ı da tam bu paradoksu barındırır: Şehirdekiler kötü değildir; yalnızca alışmışlardır. Ve alışmak, farkında olmadan suç ortaklığına dönüşür.

Sistemin Adamları: Razı Olanlar ve Ödün Verenler

Camus'nun romanı, kayıtsızlığın farklı yüzlerini çeşitli karakterler aracılığıyla sunar. Bu karakterler, yalnızca edebî figürler değil; toplumsal tiplerin alegorileridir.

Cottard, kentin karantinaya alınmasından memnun olan, vebadan semiren bir figürdür. Yasal açıdan köşeye sıkışmış hâlde yaşayan biri olduğundan, veba onun için tuhaf bir çeşit kurtuluştur; kaos içinde sistemin boşluklarını kullanır ve kazanır. O, felaketi fırsata çeviren spekülatörün, döneme uyum sağlayan fırsatçının tiplemesidir. Camus, bu karakteri yargılamak yerine gösterir; çünkü Cottard istisna değil, kuraldır.

Daha çarpıcı olan ise Paneloux'dur. Cizvit rahip, ilk vaazında insanlara neredeyse şunu söyler: Hak ettiğiniz için ceza çekiyorsunuz. "Kardeşlerim, felaketin içindesiniz, kardeşlerim bunu hak ettiniz." Bu vaaz, bir tür zalim teolojik teslimiyet manifestosudur. Felaketi Tanrı'nın iradesiyle meşrulaştırmak, en nihayetinde insanı edilgen kılar; direnmeyi değil, kabul etmeyi öğütler.

Peki Paneloux gerçekten zalim biri midir? Hayır. O, dürüst bir insandır; ama teorinin içinde boğulmuş, ölüme yeterince yakın olmamış biridir. Rieux bunu keskin biçimde ifade eder: "Paneloux bir incelemeci. Yeterince ölüm görmemiş ve bu nedenle bir gerçek adına konuşuyor. Çevre kilisesine bağlı dindarları yöneten ve ölen bir insanın son nefesini duyan en basit bir köy papazı bile benim gibi düşünür."

Sistemin içinde kalmak, teorinin içinde kalmaktır. Felaketle gerçek anlamda yüzleşmek —beden beden, ruh ruha— insanı değiştirir. Ve bu dönüşüm, sanatçılar için de geçerlidir.

Rambert: Kaçmak İstemek, Kalmayı Seçmek

Veba'nın en insani karakteri belki de Rambert'dir; Paris'ten Oran'a haber yapmaya gelmiş ve karantina nedeniyle mahsur kalmış bir gazeteci. Sevdiği kadın şehrin dışındadır ve Rambert her yolu deneyerek kaçmak ister. Bu istek anlaşılırdır, meşrudur, insanîdir.

Ama Camus, burada basit bir çözüm sunmaz. Rambert, Rieux ile tartışmasında "Siz soyutluklar dünyasında yaşıyorsunuz" der. Rieux ise şöyle yanıtlar: "Konuştuğum dilin mantık dili olup olmadığını bilmiyorum, ama kesinliğin dili olduğunu biliyorum." Rieux soyutlukla değil, ölmekte olan bedenlerle uğraşmaktadır; her gece somut acılarla yüz yüzedir.

Ve sonunda Rambert kalır. Bu kararı açıklarken söyledikleri, romanın ahlaki özüdür:

"Her zaman bu kentin yabancısı olduğumu ve sizlerle yapabileceğim hiçbir şeyin olmadığını düşündüm. Ama şimdi göreceğimi gördüm, buralı olduğumu biliyorum, istesem de istemesem de. Bu olay hepimizi ilgilendiriyor."

Ve ardından eklediği şu cümle, bir manifestodur: "Evet, tek başına mutlu olmakta utanılacak bir yan vardır."

Rambert'in dönüşümü, bencil bir bireyin toplumsallaşması değildir; o zaten iyi bir insandır. Bu dönüşüm, insanın felaketi kendisiyle ilgili görmeye başlamasıdır. Felaket "orada, başka insanlara ait" olmaktan çıkıp "burada, benimle ilgili" hâline geldiğinde, kayıtsızlık artık savunulamaz olur.

Tarrou'nun İtirafı: Hepimiz Veba Taşıyoruz

Romanın en derin sahnesi, Rieux ile Tarrou'nun terastaki konuşmasıdır. Tarrou, geçmişini anlatır: Babası bir savcıdır ve Tarrou genç yaşta mahkemede bir idam hükmüne tanık olmuştur. O günden sonra her şey değişmiştir.

Tarrou yıllarca ölüm cezasına karşı mücadele etmiş, siyasi örgütlerde yer almıştır. Ama sonunda kavramıştır ki sistemle mücadele ederken sistemin bir parçası olmuştur; "dolaylı yoldan binlerce insanın ölümüne göz yummuşum, hatta o ölümü kaçınılmaz biçimde getiren eylem ve ilkeleri doğru bularak buna kendim yol açmışım."

Ve işte romanın en çarpıcı teşhisi buradadır:

"Herkesin vebayı kendi içinde taşıdığını çünkü kimsenin, hayır kimsenin bundan kurtuluşu olmadığını biliyorum. Bir dikkatsizlik sırasında başkasının yüzüne doğru soluk vererek ona hastalık bulaştırmamak için hep dikkatli olmak gerektiğini de biliyorum. Doğal olan, mikroptur. Gerisi, sağlık, dürüstlük, saflık; bunlar iradenin, hiç susmaması gereken bir iradenin bir sonucudur."

Bu, Camus'nun ahlak felsefesinin özüdür. Veba bir istisna değil, insanlığın doğal hâlidir. Dürüstlük, sağlık, adalet — bunlar çaba gerektiren kazanımlardır; iradenin sürekli uyanıklığını ister. Uyumak, teslim olmak, alışmak — bunlar ise mikrobun doğal işleyişine kendini bırakmaktır.

Tarrou en nihayetinde şunu söyler: "Yeryüzünde felaketler ve kurbanlar olduğunu ve elden geldiğince felaketin yanında yer almamak gerektiğini söylüyorum yalnızca."

Guernica, Pablo Picasso, 1937

Sanatçı ve Felaket: Geri Çekilmenin Bedeli

Şimdi geliyoruz asıl meseleye.

Camus'nun romanında her karakterin felakete karşı bir tutumu vardır. Rieux savaşır. Tarrou itiraf eder ve örgütlenir. Grand, küçük belediye memuru, ölüm kayıtlarını tutarken farkında olmadan tanıklık eder. Rambert önce kaçmak ister, sonra kalır. Cottard semer. Paneloux teorisine sığınır.

Peki ya sanatçı nerededir?

Bu soru, Camus'nun döneminde de bugün de yanıtlanması en güç sorudur. Camus'nun kurduğu dünyada sanatın işlevi, tanıklıktır — hem estetik hem de ahlaki anlamda. Romanın son sayfalarında Rieux, anlatıyı kaleme almaya karar verirken bunu şöyle gerekçelendirir: "susanların arasında yer almamak, o vebalılardan yana tanıklık etmek, onlara yönelik adaletsizliğe ve şiddete ilişkin en azından bir anı bırakmak ve felaketlerin ortasında neler öğrenildiğini, insanların içinde hor görülecek şeylerden çok, hayranlık duyulacak şeylerin bulunduğunu söylemek."

"Susanların arasında yer almamak" — bu cümle, sanatçının sorumluluğunu en yalın ve en ağır biçimde tanımlar. Susanların arasında yer almak, etkin bir tercih gibi görünmez; ama Camus için bu bir tercihtir ve üstelik en tehlikeli olanıdır.

Ama tarih gösteriyor ki sanatçılar da Oran'ın yurttaşları gibi davranabilir. Önce şok olurlar, sonra uzak dururlar, sonra alışırlar, sonra sisteme rıza gösterirler. Ve zaman zaman — bu en acı olandır — felaketi bir içerik malzemesine, bir fırsata, bir markaya dönüştürürler.

Walter Benjamin, Teknik Olarak Yeniden Üretilebilirlik Çağında Sanat Eseri adlı denemesinde faşizmin siyaseti estetize ettiğini, yani kitlesel şiddeti ve ölümü birer güzellik nesnesi gibi sunduğunu ortaya koyar. Buna karşı tek tutarlı yanıtın sanatı siyasallaştırmak olduğunu savunur. Bugün bu tehlikeyi hem eski hem de yeni biçimlerde yaşıyoruz: Acıların, felaketlerin, haksızlıkların estetize edilmesi; bir fotoğraf karesiyle, bir sosyal medya paylaşımıyla, bir sanat eserinin köşesine sıkıştırılmış bir manifesto cümlesiyle tüketilmesi. Felaket, içerik hâline geldiğinde, görünür olmakla birlikte görülmez olur.

Susan Sontag, Başkasının Acısına Bakmak kitabında bu meseleyi derinlemesine işler: Acının görüntüsü, izleyende belirli bir doyum ve tahliye duygusu yaratır; insan "görmüş", "bilmiş" ve böylece bir anlamda "üstesinden gelmiş" sayılır. Sanatçı, felaketi yalnızca temsil ettiğinde — onu duygusal bir ürüne dönüştürdüğünde — aslında o felaketle mücadele etmiyor, onu tüketilir kılıyor olabilir. Çünkü temsil, enerjiyi soğurur; izleyen, içini dökmüş, "bir şeyler yapmış" hissine kapılır ve orada kalır.

Camus için bu yetmezdi. Veba'yı Alman işgali yıllarında yazan Camus, sanata salt estetik bir alan değil, ahlaki bir mevzi olarak bakıyordu. Sanat, direniş biçimiydi. Yazmak, sistemin dilini reddetmekti. Susturulanlar adına konuşmaktı.

The Triumph of Death, Pieter Brueghel the Elder, 1562

Medyanın Vebası: Kayıtsızlığın Endüstriyel Üretimi

Çağdaş bağlamda en büyük kayıtsızlık fabrikası —hem Camus'nun döneminde hem de bugün— medyadır.

Veba'nın anlatıcısı, romanın başından itibaren gazetelerle ilgili çarpıcı bir gözlem yapar: "Çünkü fareler sokakta, insanlar evlerinde ölür. Ve gazeteler yalnızca sokakla ilgilenir." Bu, medyanın seçici ilgisine yapılan erken bir eleştiridir; görünür olanın haberleştirildiği, görünmez olanın ise susulduğu bir sisteme.

Rambert'in gazeteci kimliği tesadüf değildir. Bir yandan kaçmak, kişisel mutluluğunu kurtarmak isteyen Rambert, öte yandan felaketi belgeleme misyonu taşıyan bir gazeteci. Bu çelişki çözüme kavuştuğunda —Rambert'in "buralı" olmayı seçtiğinde— gazeteci ile insan arasındaki sahte ayrım da ortadan kalkar.

Çağdaş medya ortamında bu ayrım giderek derinleşiyor. Bir haksızlık haberini vermek ile o haksızlığa dikkat çekmek, o haksızlığa maruz kalanların yanında durmak, onlarla dayanışmak arasındaki mesafe; algoritmaların, tıklama sayılarının ve dikkat ekonomisinin baskısı altında sürekli büyüyor. Medyanın gündemi, felakete göre değil, felaketin kaç beğeni aldığına göre şekilleniyor.

Ve kültür dünyası — sanatçılar, yazarlar, yönetmenler, müzisyenler — bu döngünün içinde kendi konumunu sorgulamak zorunda. Bir savaşın ortasında prömiyerler yapılıyor mu? Bir katliam sürerken albüm kapakları tasarlanıyor mu? İnsanlar yerinden edilirken sanat fuarlarında fiyatlar rekor kırıyor mu? Bu sorular naif değil. Camus'nun Tarrou'su gibi sormak gerekiyor: "Ben de bir vebalı değil miyim?"

Paneloux Sendromu: Sanatın Teolojik Teslimiyeti

Sanatçıların felakete verdiği tepkilerin en sinsi biçimi, Paneloux'nun vaazında gizlidir.

Paneloux, gerçek anlamda zalim biri değildir. İyi niyetlidir, inançlıdır, hatta cesurdur; sonunda veba muhafızlarına katılır ve romanın ilerleyen bölümlerinde ilk vaazındaki sert kesinlikten geri çekilir, kendi içindeki çelişkiyle yüzleşir. Ama ilk vaazında söylediği şey, ahlaki bir yıkım taşır: "Bunu hak ettiniz." Felaket, Tanrı'nın adaletinin tezahürüdür ve bu adaleti kabul etmek, ona boyun eğmektir.

Sanat dünyasında da bu türden bir "teolojik teslimiyet" var. Bazen doğrudan ifade ediliyor: "İnsanlık bunu hak etti", "sistem böyle, değişmez", "sanat politika değildir." Bazen daha ince bir biçim alıyor: Varoluşsal melankolinin estetiğe dönüşmesi; acının güzelleştirilmesi; çaresizliğin bir anlayış derinliği olarak pazarlanması.

Rieux'nün Paneloux'ya verdiği yanıt, bu tutumu reddeder: "Sefaletin ne yetkin bir şey olduğunu kanıtlamaya girişmeden önce, onu iyileştirmeye çalışır." Güzelleştirmeden önce iyileştir. Anlatmadan önce dur ve bak. Estetize etmeden önce sor: Bu acının tarafında mıyım, yoksa uzak bir gözlem noktasından mı bakıyorum?

Camus, Başkaldıran İnsan'da bunu şöyle formüle eder: Sanat, hüküm vermez; tanıklık eder. Ama bu tanıklık gerçek olmak zorundadır: Uzaktan, güvenden, hesaplı bir konum alıştan değil; Rambert'in "buralı olduğunu" anladığı o andan, Tarrou'nun örgütlendiği, Grand'ın kayıtları tuttuğu, Rieux'nün sabah olunca yeniden giyinip hastaneye gittiği o kararlılıktan.

Dürüstlüğü Yitirmek: Sistemin İçinden Konuşmak

Veba'nın en acı gizemi, sistemin içinde iyi niyetli olmaya devam ederken nasıl suç ortağı olunabileceğidir. Tarrou'nun itirafı bu konuda acımasız biçimde dürüsttür: İyi bir amaç için kötü araçları kullanmak, büyük idealler adına küçük acıları görmezden gelmek — hepsi nihayetinde vebayı büyütür.

Bu, sanat ve kültür üretimi için de geçerlidir. Bir sanatçı, doğru fikirleri savunuyor olabilir; ama kurumunun siyasetini eleştirmiyorsa, kariyeri için gerekli isimlere dokunmaktan kaçınıyorsa, çevresinin beklentilerine sessizce rıza gösteriyorsa — o da sistemin dilini benimsemiş demektir. Dürüstlüğü yitirmek, ani bir karar değil, küçük tavizlerin birikimi sonucunda gerçekleşir. Her sessizlikte, her "bu benim işim değil" kararında, her "zamanı değil" ertelemesinde bir şey ölür.

Jean-Paul Sartre'ın angajman kavramı burada devreye girer. Sartre, sanatçının "duruma angaje" olduğunu, yani her seçiminin kaçınılmaz olarak siyasi bir anlam taşıdığını savunur. Tarafsızlık, bir tercih değil; statükoya verilen bir onay kartıdır. Susmak da konuşmaktır — ama sistemin lehine.

Camus, Sartre'dan ayrılır bu noktada; angajmanı mutlak bir programa bağlamaz, ama sorumluluğu reddeden bir özgürlük anlayışını da tanımaz. Rieux, ideolojik bir savaşçı değildir. Yorulan, şüphe eden, zaman zaman umutsuzluğa düşen bir insandır. Ama her sabah kalkar ve hastaneye gider. Bu basit eylem, Camus için direnişin özüdür.

Veba Biter mi? Sonun Aldatıcı Sükûneti

Romanın sonunda veba geri çekilir. İnsanlar sevinçle kucaklaşır, kapılar açılır, ayrı düşmüşler kavuşur. Ama Rieux, bu sevinç içinde soğuk bir gerçeği düşünmektedir. Anlatıcı bunu şöyle aktarır:

"Gerçekten de, kentten yükselen sarhoşluk çığlıklarını dinlerken Rieux bu hafifleme duygusunun hep tehdit altında olduğunu düşünüyordu. Çünkü bu neşe içindeki kalabalığın, kitaplardan da öğrenilebileceği gibi, veba mikrobunun hiçbir zaman ölmediği ya da yok olmadığından, yıllarca mobilyalarda ve çamaşırlarda uykuya daldığından, odalarda, mahzenlerde, sandıklarda, mendillerde ve kâğıtlarda beklediğinden ve belki bir gün, insanların bir mutsuzluk yaşaması ya da bir şeyler öğrenmesi için vebanın kendi farelerini uyandırıp mutlu bir kente ölmeye yollayabileceğinden haberi olmadığını biliyordu Rieux."

Bu kapanış, Camus'nun en derin uyarısıdır. Felaket bitmez; yalnızca uyur. Ve insanlar, uyuyan felakete karşı uyanık kalmak yerine, rahatın içinde alışkanlıklarına geri döner. Ta ki yeniden başlayana kadar.

Bugün, dünyada savaşlar sürüyor. İklim felaketi derinleşiyor. Baskı rejimleri yayılıyor. Ve kültür dünyası — her geçen gün biraz daha — bu gerçeklerle arasına mesafe koyuyor. Bilinçli bir tercih olarak değil, alışkanlıkla; sessiz sedasız, organik biçimde.

Rieux Olmak: Bir Sonuç Değil, Bir Seçim

Peki ne yapılabilir? Camus, mesihçi bir çözüm sunmaz; ideolojik bir manifesto vermez. Rieux'nün tavrı, ideoloji değil, pratiktir: Bugün, mümkün olan en iyi işi yap. Yorulduğunda dinlen. Ama ertesi sabah yeniden git.

Bu, sanatçı için ne anlama gelir?

Öncelikle, Rambert'in dönüşümünü anlamak: "Bu olay hepimizi ilgilendiriyor." Felaket, siyasi olan, ekonomik olan, coğrafi olan uzak meselelere hapsolmaz. Sanatçının yaşadığı her kent, üretim yaptığı her kurum, çalıştığı her mekân, bir veya birkaç veba odağı barındırır. Bunları görmek, isimlerini koymak, sessiz kalmamak — bunlar kaçınılmazdır; eğer sanatçı gerçekten tanıklık işlevi üstlenecekse.

İkincisi, Tarrou'nun dürüstlüğünü benimsemek: Kendi içindeki vebayı tanımak. Hangi ittifaklar kuruldu? Hangi suskunluklar seçildi? Hangi ödüller, sisteme rıza pahasına kabul edildi? Bu sorular acı verir. Ama Tarrou'nun söylediği gibi: "Doğal olan, mikroptur. Gerisi iradenin bir sonucudur."

Üçüncüsü ve belki en önemlisi: Tekdüzeliğe, alışmaya, sıradanlaşmaya karşı durmak. Camus'nun Sisifos Söyleni'ndeki en güçlü imge, Sisifos'un kayayı yukarı taşıdıktan sonra onun aşağı yuvarlandığını görmesi ve yine başlamasıdır. "Sisifos'u mutlu hayal etmek gerekir" der Camus. Bu mutluluk, sonucun garantisi değil, eylemin kendisine duyulan bağlılıktır. Sanatçı da öyle: Yazdığı silinebilir, sesi bastırılabilir, eseri görmezden gelinebilir. Ama yarın yeniden yazar.

Son Söz: Veba İçimizdedir

Romanın son sayfalarında Rieux, anlatıyı kaleme almaya karar verdiğinde bunun gerekçesini şöyle açıklar: Amaç, "susanların arasında yer almamak, o vebalılardan yana tanıklık etmek." Romanı yazmak, Rieux için bir sanat eylemi değil, bir ahlak eylemidir. Susmanın da bir tercih olduğunu, ve bu tercihin felaketin yanında yer almak anlamına geldiğini bilmektedir.

Veba içimizdedir; her sessizliğimizde, her alışkanlığımızda, her "bu benim işim değil" dediğimizde büyür. Ama onunla mücadele de içimizdedir; her gerçek söz söylendiğinde, her acıya gerçekten bakıldığında, her sabah yeniden başlandığında.

Sanatçılar için bu seçim, her eser üretildiğinde yeniden yapılır. Felaketi estetikle mi örtüyorsun, yoksa onunla yüzleşiyor musun? İzleyicine rahat bir uzaklık mı sunuyorsun, yoksa o uzaklığı sarsıyor musun? Sistemin içinden, sistemin diliyle mi konuşuyorsun, yoksa o dilden kopuşun kendisi eser mi?

Camus'nun yanıtı nettir. Ve o yanıt, bugün de —belki bugün her zamankinden çok— geçerlidir:

"Yeryüzünde felaketler ve kurbanlar olduğunu ve elden geldiğince felaketin yanında yer almamak gerektiğini söylüyorum yalnızca."

Yalnızca bu. Ama tam da bu.

Ve Camus, Nobel konuşmasında bu sorumluluğu daha da açık ve sert bir biçimde tarif eder:

“Sanat, sanatçıyı, toplumdan uzak kalmamaya mecbur kılar, onu en mütevazı ve en evrensel gerçeğe tabi kılar. Çoğu zaman, kendini toplumdan farklı hissettiği için sanatçı gibi yaşamayı seçen kişi, bir süre sonra, eğer toplumun geri kalanına benzediğini kabul etmezse, ne sanatını ne de farkını koruyabileceğini görür. Sanatçı kendini, onsuz yapamayacağı bir güzellik ile kendini koparamayacağı toplum arasında bir yerde konumlandırır. İşte, bu yüzden gerçek sanatçılar hiç kimseyi ve hiçbir şeyi hor görmezler. İnsanları yargılamaktan ziyade, anlamakla yükümlüdürler. Bu dünyada bir taraf tutmaları gerektiğinde, Nietzsche'nin kelimeleriyle, hâkimin değil, yaratıcının hükmettiği o toplumun tarafını tutarlar; bu yaratıcının işçi veya entelektüel olması ise onun için fark etmez.

Aynı sebeple, yazarın rolü zor görevlerden muaf değildir. Tabiatı gereği, yazar kendisini tarih yazanların hizmetine sunamaz; o, tarihten zarar görenlerin hizmetindedir. Aksi takdirde, yalnız ve sanatından mahrum kalır. Zorbalığın milyonlarca kişilik ordularına ayak uydurabilse bile, bu ordular yazarı tecritten kurtaramaz. Ancak dünyanın bir ucunda aşağılanmaya terk edilen o adsız mahkûmun sessizliği, yazarı sürgününden çekip çıkarır. Hatta özgürlüğün sunduğu fırsatların keyfini sürerken bile bu sessizliği göz ardı edemez ve sanatıyla ses vererek bu mahkûmun mesajını iletir.

Böyle bir görev için hiçbirimiz yeterince iyi değiliz. Ancak yaşamın sunabileceği her koşulda, bilinmezlikte de, geçici şöhrette de, zorbalar tarafından zincirli veya kendini ifadede özgür bile olsa, yazar bu canlı toplumun desteğini ve kalbini kazanabilir. Bunun için de, kendi yeteneğiyle kapsayacağı ve sanatına yücelik katacak o görevi üstlenmesi gerekir: Kendini gerçeğin ve özgürlüğün hizmetine sunmak. Yazarın görevi, olabilecek en fazla sayıda insanı bir araya getirmek olduğu için, sanatında, yalnızlığı besleyen o yalanlara ve hizmetkarlığa boyun eğmemelidir. Kişisel zaaflarımız ne olursa olsun, sanatta asalet yerine getirmesi zor iki taahhütle kazanılır: Aslını bile bile yalan söylememek ve baskıya direnmek.”

Albert Camus, Nobel Edebiyat Ödülü Konuşması, 1957.

Bu deneme, Albert Camus'nun Veba romanından (Türkçe çeviri: Nedret Tanyolaç Öztokat, Can Yayınları) alıntılar içermektedir. Ayrıca Hannah Arendt'in Kötülüğün Sıradanlığı, Susan Sontag'ın Başkasının Acısına Bakmak ve Simone Weil'in Ağırlık ve Lütuf adlı eserlerinden; Walter Benjamin'in Teknik Olarak Yeniden Üretilebilirlik Çağında Sanat Eseri başlıklı makalesinden faydalanılmıştır.