Sanatın Yeni Sınavı: İzlemek mi, Orada Olduğunu Kanıtlamak mı?

Eğlence ve kültür sektörü, tarihinin en büyük dönüşümlerinden birini yaşıyor. Ancak bu dönüşüm sahne tasarımlarında, ses sistemlerinde ya da yapay zeka entegrasyonlarında değil; doğrudan "seyircinin varoluş amacında" gerçekleşiyor.

Geçtiğimiz günlerde İstanbul ve İzmir’de yaşanan "Hosted by Travis Scott" fiyaskosu ile Kanye West’in Atatürk Olimpiyat Stadyumu’nu sarsan 118 bin kişilik devasa İstanbul konseri, bize aynı gerçeği fısıldıyor: Artık bir konseri dinlemek, sahnedeki sanatçıyla gerçek bir bağ kurmak ikincil planda. Birincil amaç; o etkinlik üzerinden dijital bir kimlik inşa etmek ve "Ben de oradaydım" diyebilmek.

Büyük İllüzyon: "Hosted by Travis Scott" Olayı

Tersane İstanbul’da gerçekleşen ve bilet fiyatları 30 bin TL ile 80 bin TL arasında değişen "Hosted by Travis Scott" etkinliği, Türkiye eğlence sektörünün en çok tartışılan "kafa karışıklığı" olarak tarihe geçti. Sahneye gecikmeli çıkan, yüzünü atkıyla gizleyip gözlük takan bir figürün sadece 20 dakika playback eşliğinde sahnede kalması, ardından sosyal medyada sanatçının Budapeşte’de çekilmiş fotoğraflarının yayılması, "Sahnedeki Travis Scott değil, dublörüydü" iddialarını ve büyük bir dolandırıcılık krizini beraberinde getirdi.

Gelen tepkiler üzerine organizatör Taylan Özcan’ın yaptığı savunma ise tam olarak yeni nesil eğlence sektörünün manifestosu niteliğindeydi:

"Etkinlik klasik bir konser formatı olarak kurgulanmadı. En başından itibaren Travis Scott’ın İstanbul’da hayranlarıyla aynı atmosferi paylaşacağı özel bir deneyim gecesiydi... Travis Scott gece boyunca etkinliğin merkezindeydi, bir saat boyunca partiye ev sahipliği yaptı ve ardından mikrofonla yaklaşık 20 dakikalık özel bir performans sergiledi."

Organizatörün sığındığı "Hosted by..." (Ev sahipliğinde) kavramı aslında dünyada, özellikle Las Vegas ve Miami gece kulübü kültüründe yıllardır var olan bir format. Dünyaca ünlü bir yıldız, lüks bir mekanın VIP locasında oturması, kulübün DJ’ine eşlik edip elinde mikrofonla birkaç cümle kurması için devasa paralar alır. Burada sanatçı konser vermez; mekandaki "VIP konuktur."

Ancak Türkiye’deki etkinlikte sorun tam olarak burada başladı. Bizim kültürümüzde "Kulübe gidip locadaki Travis Scott’ı izleyelim" tüketimi yaygın olmadığı için, etkinlik devasa bir arena konseri gibi pazarlandı ve algılandı. Organizasyon yasal olarak bilet sözleşmesindeki küçük puntolarla arkasını kollamış olsa da, etik açıdan net bir "algı yönetimi" ve kandırmacaydı. Seyirci karşısında Travis'i değil, onun bir illüzyonunu buldu.

"Ben de Oradaydım" Kültürü ve FOMO (Kaçırma Korkusu)

Peki, insanlar neden bu uydurma formatlara veya fahiş bilet fiyatlarına rağmen alanları dolduruyor? Cevap: FOMO (Fear of Missing Out / Gelişmeleri Kaçırma Korkusu).

Sosyal medyanın hayatımızın merkezine oturmasıyla birlikte, kültürel etkinlikler birer "sanat deneyimi" olmaktan çıkıp birer sosyal statü göstergesine dönüştü. Kanye West’in Atatürk Olimpiyat Stadyumu’ndaki konseri bunun en somut kanıtıydı. Stadyumu dolduran yüz binlerin ne kadarının Kanye’nin müziğini pürdikkat soluduğu; ne kadarının ise sadece "Kanye İstanbul'da ve ben de buradayım" dijital bayrağını dikmek için orada olduğu büyük bir soru işareti. Sosyal medya akışlarımız, o gece stadyumda kimlerin olduğunu, hangi locada kimlerin boy gösterdiğini saniye saniye kaydetti.

“Akıllı” pazarlamacıların keşfettiği "altın madeni" tam olarak burası. İnsanların sanata değil, "sanatın yaratacağı sosyal prestije" para ödediğini fark ettiler. Eğer seyircinin tek derdi Travis Scott etkinliğinden post atmak ve story paylaşmaksa, sahneye yüzü sarılı bir figür çıkarmak lojistik riskleri azaltan dâhice bir formül haline geliyor. Çünkü dijital dünyada o gece orada bulunmuş olmak, sahnedeki kişinin gerçek olup olmamasından daha çok satıyor.

Black Mirror- Season 3 episode 1

Paylaşılmayan Haz Ölü Doğar: Modern Seyircinin Trajedisi

Bir konserde binlerce insanın telefon ekranını havaya kaldırıp sahneyi çıplak gözle değil de 6 inçlik bir camın arkasından izlemesi, modern çağın en büyük yabancılaşma sembolüdür. Artık şarkının en can alıcı yerinde zıplamak, gözlerini kapatıp müziği hissetmek yerine; doğru açıyı yakalamaya çalışmak, kadrajı ayarlamak ve TikTok videosu için kusursuz dikey kaydı almak öncelikli hale geldi.

Bu durum seyircinin algı süresini ve dikkat eşiğini de dramatik bir şekilde düşürdü. Artık bir tiyatro oyununda loş ışıkta parlayan tek bir ekran bile büyüyü bozarken; konserlerde bir eserin bütününe odaklanmak yerine, sosyal medyada "akacak" 15 saniyelik o vuruş anını (hook) yakalamaya çalışıyoruz. Geri kalan süre, telefon galerisini kontrol etmekle veya gelen etkileşimleri incelemekle geçiyor.

Sergi Salonlarından "Selfie" Stüdyolarına: Görsel Sanatların Görsel Tüketimi

Aslında bu dönüşümü sadece popüler kültür şovları veya devasa stadyum konserleri üzerinden okumak büyük bir haksızlık olur. Sessizliğin, derin düşüncenin ve sanatçıyla baş başa kalmanın mekanları sayılan çağdaş sanat sergileri ve müzeler de bu dijital histeriden payını fazlasıyla alıyor.

Sosyalleştiğimizi, fikri alışverişi ve iletişimi artırdığımızı iddia ettiğimiz sosyal medya mecralarında, prestijli bir sergiden geriye binlerce insan portresi, eserin önünde verilmiş "estetik" pozlar ve selfie'ler kalıyor. İşin en acı verici kısmı ise şu: Aynı sergi, aynı eserler veya sanatçının kavramsal dünyası hakkında dişe dokunur tek bir beğeni, eleştiri, kritik, özgün bir görüş ya da sanatsal değerlendirmeyi neredeyse hiç göremiyoruz.

Eserin kendisi, arkasındaki aylar süren emek ve düşünsel zemin; o an orada bulunan dijital tüketicinin profilini süsleyecek şık bir "arka plan dekoruna" indirgeniyor. Sergi salonları, alt metni dert edinilen mekânlar olmaktan çıkıp, sosyal sermayeyi fonlayan birer estetik stüdyoya dönüşüyor. Sanatın dönüştürücü gücüyle bağ kurmak yerine, sadece o mekânın yarattığı entelektüel auranın üzerine konup, bunu dijital vitrinimize bir rozet gibi takıp çıkıyoruz.

İllüzyonu Satın Almayı Ne Zaman Bırakacağız?

Kanye West’in stadyum konserindeki o muazzam kalabalık bize saf müziğe olan tutkuyu gösteriyor gibi görünse de, madalyonun arkasında sosyal medyanın yarattığı o devasa "görünme arzusu" yatıyor. "Hosted by Travis Scott" olayında ise organizatörler, bu görünme arzusunun yarattığı dikkatsizliği ve FOMO’yu manipüle ettiler. Sahneye gerçek Travis’i hakkıyla koymasalar bile, o ismi afişe yazarak insanların "gidecek bir yer, atacak bir story" ihtiyacını sömürdüler.

Çağdaş sanatseverin önündeki en büyük soru şudur: Biz bir konsere, tiyatroya ya da sergiye gerçekten o sanatla hemhal olmak, ruhumuzu beslemek için mi gidiyoruz; yoksa dijital dünyadaki varlığımızı tescillemek, "ben de o seçkin azınlığın parçasıyım" diyebilmek için mi? İllüzyonu satın almayı bırakıp gözümüzü telefon ekranından ayırdığımızda, sahnedeki insanın gerçek olup olmadığını anlamak da çok daha kolay olacak.