İzmir Büyükşehir Belediyesi İftiharla Takdim Eder

                                                                                                                                                        Loca Memuru Yoksa Lütfen Zili Çalınız: Zaman İçinde Yıldız Sineması (1953-1988)

23 Haziran – 31 Aralık 2021

Tarihi Bıçakçı Han

Gaziler Caddesi, No. 64, Basmane – Konak / İzmir

Altı aylık bir hazırlık süreci sonucunda, 23 Haziran 2021’de, Tarihi Bıçakçıhan’da ziyarete açılan sergi, İzmir’de sinemanın en canlı dönemlerine tanıklık etmiş Yıldız Sineması’nın 35 yıllık serüvenini (1953-1988) yeniden kurup görünür kılmayı, toplumsal ve kentsel hafızamızın kalıcı bir parçası haline getirmeyi amaçlıyor. Sergi, adını, 1989 yılından yakın zamana kadar, Basmane Gaziler Caddesi üzerinde halı saha olarak kullanılan eski binanın yorgun duvarlarından birinde asılı kalmış ve el yazısıyla yazılmış bir tabeladan alıyor: “Loca memuru yoksa lütfen zili çalınız.” Serginin ana malzemesini, halı saha ile sinema arasında adeta arafta kalmış binada, sinema günlerinden geriye kalan ve toz ve hafriyat içinde adeta bir arkeoloji kazısı yapar ya da bir tavan arasını, bir bodrumu temizler gibi gün yüzüne çıkarılan çeşitli “kalıntılar” oluşturuyor. Eski sinema gişesi, film projeksiyon makineleri, sinema koltukları, film kutuları, bazı ahşap mobilya ve raflar ve teknik malzemenin yanı sıra, sinemada gösterilmiş filmlerin orijinal ve reprodüksiyon afişlerinden bir seçki, bu filmlerin Yeni Asır gazetesine verilmiş ilanları, sinemaya gelen yabancı film tanıtım broşürleri, yerli ve yabancı film lobi kartları ve fotoğrafları, işletme defterleri, film anlaşma belgeleri ve faturalar gibi efemeral malzemeler, tarihsel ve mekânsal bir kurgu içerisinde sergileniyor. 

Yıldız Sineması’ndan geriye kalanları sadece “görsel bir şölen” tadında tüketmek yerine, sergi aracılığıyla sinema tarihçileri, araştırmacıları ve meraklıları için bilgi üretmek de istedik. Örneğin, film afişlerini rastgele veya sadece estetik açıdan değerlendirerek seçmek yerine, sinemanın gösterim programının tarih içindeki dönüşümüne ışık tutacak şekilde seçtik ve bilgi panolarıyla da destekleyerek, on yıllık periyotlar halinde, kronolojik sırada yerleştirdik. Bu şekilde görünürlük kazanan tarihsel dönüşüm, aslında, sadece Yıldız Sineması’nın değil, İzmir’de sinemanın dönüşümüne de ışık tutmakta. Yıldız’ın serüveni, bir bakıma İzmir’de sinemanın da serüveni. Afişleri, ayrıca, gazete ilanlarıyla ve işletme defterlerindeki ilgili verilerle destekleyerek, onlara tarihsellik kazandırmaya çalıştık. Bir sinema işletmesinin ve orada perdeye yansıyan filmlerin ekonomik arka planını ve işletmenin nasıl titiz ve çoğul bir emekle ayakta tutulduğunu gösterebilmek adına, işletme defterlerine sergide olabildiğince yer verdik. Sergi, Yıldız Sineması binası şu anda kullanıma uygun olmadığı için, Bıçakçı Han’da hayat bulsa da, Yıldız Sinemasının tarihsel yapısını ve atmosferini, mimari planlarla ve tarihsel fotoğraflarla hissettirmeye çabaladık. Sahibinden müdürüne, makinistinden gişe memuruna ve büfecisine, sinemanın eski emekçilerine olan vefa borcumuzu, onları eski fotoğraflarla ve belgelerle görünür kılmaya çalışarak ödemeye niyetlendik.                   

Sergi, zaman içinde yeni ürünlerin de eklenmesi ve çeşitli etkinliklerin gerçekleştirilmesiyle daha da gelişecek, yaşayan bir sergi olacak şekilde planlandı. Bu bağlamda, ana sergi mekanının bir bölümü arşiv ve sergi çalışmalarının devam ettiği ve sinemadan çıkan 35 mm filmlerin emektar sinema makinisti Baki Nair tarafından elden geçirilip projeksiyon yoluyla kontrol edildiği bir laboratuvar olarak düzenlendi. Transparan bir seperatörle ayrılan bu laboratuvarda olup bitenlere ziyaretçiler de tanıklık edebiliyorlar. Ana antrepoda sergilenen ürünlere ek olarak, bir başka antrepoda, sinemanın tarihine ilişkin İzmir Sinema Ofisi’nden Yusuf Saygı’nın hazırladığı bir animasyon, Dokuz Eylül Üniversitesi Film Tasarım Bölümü’nden Dr. Öğretim Üyesi Zuhal Çetin Özkan’ın Basmane’nin eski sinemaları üzerine olan Basmane’nin Orta Yeri Sinema ve Yaşar Üniversitesi Radyo, Televizyon ve Sinema Bölümü’nden Prof. Dr. Dilek Kaya’nın Yıldız Sineması üzerine olan Yıldız Tozu adlı belgesel filmleri de izlenebilir.

Proje, İzmir Büyükşehir Belediyesi, Kültür ve Sanat Dairesi Başkanlığı, Kültür ve Sanat Şube Müdürlüğü’nün ve İzmir Sinema Ofisi’nin girişimleriyle, Prof. Dr. Dilek Kaya, Doç. Dr. Dilek Tunalı ve Dr. Öğretim Üyesi Zuhal Çetin Özkan’dan oluşan akademik bir ekip ve K2 Güncel Sanat Merkezi direktörü Ayşegül Kurtel danışmanlığında hayata geçirildi. Sergi içeriğinin ortaya çıkarılmasında ve düzenlenmesinde, ayrıca, Kültür ve Sanat Şube Müdürlüğü Sinema Koordinatörü Emine Uysal Berger, aynı müdürlüğün Sergi Koordinatörü Nejat Özgür Özdemir ve Sergi Koordinatörü Asistanı Tuğçe Oğuz görev aldılar. Serginin koordinatörlüğü Nejat Özgür Özdemir tarafından yürütülürken, serginin iç mekan tasarımı Darağaç Sanat Kolektifi ekibinden Cenkhan Aksoy ve Ali Cem Doğan tarafından gerçekleştirildi. Serginin görsel malzeme tasarımları, aynı kolektiften Didem Erişkin ve Serkan Mercan tarafından yapıldı. 

Bu serginin bir başlangıç, bir kıvılcım olduğuna inanıyoruz. Çünkü, İzmir’in neredeyse sinemanın icadıyla başlayan uzun ve zengin sinema tarihi, pek çok araştırmayı ve projeyi besleyebilecek nitelikte. Bu tarih yeniden görünür hale gelmeli. Yetmişli yıllar itibariyle sayısı 200’e yaklaşan kışlık ve yazlık sinemalarıyla, geçmişte tam bir sinema kenti olan İzmir, çok geçmeden, hak ettiği şekilde, yaşayan ve toplumla ilişki içinde bir sinema müzesine sahip olmalı.

Yıldız Sineması Tarihçesi

Yazlık Güneş Sineması’nın 1953 yılında kapalıya çevrilmesiyle ortaya çıkan Yıldız Sineması, önceki adıyla Asri, sonraki adıyla İnci sinemasının da sahipleri olan Kazmirci ailesi tarafından yapılıp işletilen bir sinemadır. Salon, koltuk, balkon ve loca oturma yerleri dahil olmak üzere, toplamda, yaklaşık 1800 kişiyi ağırlayabilen bu sinema, tavanda yer alan ve motorlu bir mekanizma ile açılıp kapatılan havalandırma pencereleriyle, istisnai bir sinema yapısıdır. Bu ilk yapı, perdeye yakın iki kolonun görüşü engellemesi nedeniyle, 1956 yılında yıkılarak mimar Erdoğan Tözge’nin tasarımıyla yeniden inşa edilir. Yeni tasarımda da tavanın açılır kapanır havalandırma pencereleri korunur. Yenilenen Yıldız Sineması, 22 Mart 1957 gecesi, İzmir Basın Mensupları Dayanışma Derneği’nin düzenlediği Zeki Müren konseriyle tekrar açılır. Yıldız Sineması’nın ilk dönemi diyebileceğimiz 1953-1957 yılları arasında, gösterim programında, başta birinci vizyon dublaj Amerikan filmleri ve Kıta Avrupası filmleri olmak üzere, Ayhan Işık ve Zeki Müren filmleri gibi yerli sinema örneklerine ve yaz aylarında İstanbul Büyükşehir Belediyesi Şehir Tiyatrosu Komedi Kısmı temsillerine yer verilir. Sinema, ayrıca, güreş ve boks müsabakaları, siyasi parti toplantıları, dans, konser, sihirbazlık ve Fransız Moulin Rouge Revüsü gibi gösterilere de ev sahipliği yapar. Sinemanın bu ilk döneminin en önemli sinema olayı ise 1954’te gösterime sokulan ve tahmin edilenin ötesinde ilgiyle karşılanan Avare (Raj Kapoor, 1951) filmi olur. Sonradan tüm Türkiye’yi kasıp kavuracak olan Avare, ilk defa 22 Kasım 1954’te, İzmir’de, Yıldız Sineması’nda gösterime girer ve üç haftada 150,000 kişi tarafından izlenir. Yıldız sineması, yetmişlerin başına dek, Avrupa ve Hollywood yıldızlarının yer aldığı birinci vizyon romantik komedi ve macera filmlerinden Sinbat, Spartaküs, Ben-Hur ve On Emir gibi büyük bütçeli filmlere; Doktor Jivago’dan James Bond’a; Pembe Panter’den Barbarella’ya kadar geniş ve zengin bir yelpazeye yayılan gösterim programıyla, İzmir halkının sinema tutkusunun ve kültürünün günden güne artmasında önemli rol oynar.

            Ülke genelinde sinema ortamının değişimine paralel olarak, yetmişli yılların ortalarına doğru, Yıldız Sineması’nın gösterim programında ve seyirci profilinde de değişimler göze çarpar. Sinema, değişen ülke ve film piyasası koşullarına gösterim programını değiştirerek dayanmaya çalışır. Uzak doğu karate ve kungfu filmleri, erotik filmler ve seks furyası, diğer pek çok sinemadan olduğu gibi, Yıldız Sineması’ndan da geçer. 1978 yılından itibaren arabesk filmleri gösterim programına alan sinema, seksenler boyunca neredeyse tamamen yerli film gösterir. 1988 yılı Kasım ayında tamamen kapanan Yıldız Sineması, 1989 Ocak ayında tekrar açıldığında artık “Yıldız Spor Tesisleri” olmuştur. Kazmirci ailesi tarafından işletilmeye devam eden yapı, Ekim 2020’de İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafından satın alınmıştır. 

Prof. Dr. Dilek Kaya